แผลแบบไหนควรปิด? รู้จักวัสดุปิดแผลแต่ละแบบ และเลือกให้เหมาะกับแผล
เวลาเป็นแผล เราอาจนึกถึงแค่ “พลาสเตอร์” แต่จริง ๆ แล้ววัสดุปิดแผลมีให้เลือกมากกว่านั้นมาก ทั้งผ้าก๊อซ แผ่นซับ ฟิล์มปิดแผล วัสดุแบบ hydrocolloid, hydrogel, foam ไปจนถึงวัสดุที่ใช้สำหรับยึด dressing แต่ละแบบมีหน้าที่ต่างกัน และไม่ได้เหมาะกับแผลทุกชนิดเหมือนกัน
บทความนี้จะพาไปรู้จักวัสดุปิดแผลแต่ละประเภทแบบเข้าใจง่าย ว่าแต่ละแบบใช้ทำอะไร เหมาะกับแผลลักษณะไหน และควรดูอะไรบ้างก่อนเลือกใช้ เพื่อให้เราไม่ได้เลือกจากแค่คำว่า “ติดแน่น” หรือ “กันน้ำ” แต่เลือกจากสิ่งที่แผลต้องการจริง ๆ
ก่อนเลือกอะไรปิดแผล ดูแผลก่อน
สำหรับแผลเล็กและตื้นทั่วไป เช่น แผลถลอกหรือแผลมีดบาด สิ่งแรกคือหยุดเลือดและทำความสะอาดแผลก่อน ถ้ามีเลือดออก ใช้ผ้าก๊อซหรือผ้าสะอาดกดจนเลือดหยุด แล้วล้างสิ่งสกปรกออกอย่างอ่อนโยนด้วยน้ำสะอาด ไม่จำเป็นต้องขัดพื้นแผลแรง ๆ
การดูแลแผลเล็กในปัจจุบันให้ความสำคัญกับการรักษาสภาพแผลให้ชุ่มชื้นอย่างเหมาะสมและป้องกันไม่ให้แผลเปิดซ้ำ มากกว่าการพยายามทำให้แผลแห้งและตกสะเก็ดเร็วที่สุด (อ่านเพิ่มเติม)
หลังจากแผลสะอาดแล้ว ลองดูต่ออีก 4 เรื่อง: แผลใหญ่แค่ไหน มีน้ำเหลืองมากหรือไม่ อยู่ตรงตำแหน่งที่โดนน้ำหรือเสียดสีบ่อยแค่ไหน และผิวรอบแผลแข็งแรงหรือระคายเคืองง่ายหรือเปล่า
ตรงนี้จะช่วยบอกได้ว่าเราควรเลือกวัสดุปิดแผลแบบไหน
วัสดุปิดแผลมีอะไรบ้าง?
ถ้าแบ่งแบบที่เจอในชีวิตประจำวัน จะเห็นภาพได้ประมาณ 4 กลุ่ม
1. พลาสเตอร์ปิดแผลสำเร็จรูป
แบบที่เราคุ้นเคยที่สุด มีแผ่นซับอยู่ตรงกลางและกาวอยู่รอบด้าน เปิดซองแล้วใช้ได้เลย เหมาะกับแผลเล็ก เช่น แผลมีดบาดตื้น ๆ แผลถลอกเล็ก หรือแผลที่มีเลือดและน้ำเหลืองไม่มาก
พลาสเตอร์ก็ไม่ได้มีเนื้อแบบเดียว มีทั้งแบบผ้า แบบพลาสติก และแบบกันน้ำ ซึ่งต่างกันทั้งเรื่องความยืดหยุ่น การระบายอากาศ ความทนต่อน้ำ และกาวที่ใช้กับผิว
ถ้าแผลเล็กและต้องการความสะดวก พลาสเตอร์สำเร็จรูปมักเป็นตัวเลือกที่ง่ายที่สุด
2. ฟิล์มปิดแผลพร้อมแผ่นซับ
กลุ่มนี้มีแผ่นซับตรงกลางเช่นเดียวกับพลาสเตอร์ แต่ใช้ฟิล์มบางเป็นขอบยึดรอบแผล และมักมีขนาดให้เลือกใหญ่กว่า
เหมาะกับแผลที่ต้องการพื้นที่ปิดมากขึ้น เช่น แผลตื้นบางประเภท แผลหลังหัตถการ หรือแผลที่ยังมีของเหลวให้ซับอยู่ โดยได้ทั้งแผ่นซับและชั้นด้านนอกที่ช่วยปกป้องแผลในชิ้นเดียว
ข้อดีคือใช้ง่าย ไม่ต้องเลือกแผ่นซับกับตัวฟิล์มแยกกัน และฟิล์มบางยังช่วยให้ dressing แนบไปกับผิวได้ดีในบริเวณที่มีการเคลื่อนไหว
3. แผ่นกาวสำหรับยึดวัสดุปิดแผล
อีกกลุ่มหนึ่งไม่มีแผ่นซับอยู่ตรงกลาง หน้าที่หลักคือ ยึด dressing หรือวัสดุซับให้อยู่กับที่
มีทั้งแบบฟิล์มบางและแบบผ้า/non-woven ข้อดีคือเราสามารถเลือกวัสดุที่จะสัมผัสแผลตามความต้องการ แล้วตัดแผ่นกาวด้านนอกให้พอดีกับขนาดและตำแหน่งของแผลได้
ตัวอย่างเช่น ถ้าแผลใหญ่กว่าพลาสเตอร์ทั่วไป เราอาจเลือกแผ่นซับที่เหมาะกับปริมาณน้ำเหลืองก่อน แล้วใช้ฟิล์มหรือแผ่นกาวช่วยยึดด้านบนอีกที (อ่านเพิ่มเติมเรื่อง wound dressing)
อาการแพ้พลาสเตอร์หรือฟิล์มปิดแผล หลายครั้งมีสาเหตุมาจากกาว
แผ่นกาวทางการแพทย์ไม่ได้ใช้กาวแบบเดียวกันทั้งหมด แต่ละชนิดให้แรงยึด ความอ่อนโยนต่อผิว และความรู้สึกตอนลอกออกต่างกัน
Acrylic / Acrylate Adhesive
เป็นกาวที่พบได้บ่อยใน medical tape และ film dressing เพราะยึดผิวได้ดีและค่อนข้างทน แต่ในบางคนอาจเกิดการระคายเคือง หรือเกิด allergic contact dermatitis ได้ โดยเฉพาะถ้าต้องติดซ้ำบริเวณเดิมบ่อย ๆRubber-based Adhesive
ให้แรงยึดค่อนข้างดีเช่นกัน แต่คนที่ไวต่อส่วนประกอบจากยางหรือสารบางชนิดในกาวอาจเกิดการระคายเคืองหรือแพ้ได้ จึงควรสังเกตผิวหลังใช้ โดยเฉพาะถ้าเคยมีประวัติแพ้เทปหรือพลาสเตอร์มาก่อนSoft Silicone Adhesive
จุดเด่นคือเน้นความอ่อนโยนตอนลอกออก กาวยึดผิวได้แต่ดึงรั้งผิวน้อยกว่า จึงมักเหมาะกับผิวบอบบาง ผู้สูงอายุ เด็ก หรือบริเวณที่ต้องเปลี่ยน dressing บ่อย ๆ (อ่านเพิ่มเติมเรื่อง silicone dressing)
สิ่งสำคัญคือ ถ้าใช้แล้วมีอาการแดง คัน แสบ มีผื่นหรือตุ่มขึ้นตามแนวของกาวซ้ำ ๆ ควรหยุดใช้ผลิตภัณฑ์นั้นก่อน เพราะปัญหาอาจไม่ได้มาจากตัววัสดุปิดแผลอย่างเดียว แต่อาจมาจากกาว ยาง สารกันเสีย หรือส่วนประกอบอื่นในผลิตภัณฑ์ได้ (อ่านเพิ่มเติม)
สำหรับ Merry’s Care เรามองว่า กาวที่ดีไม่จำเป็นต้องเหนียวที่สุด แต่ควรยึดกับผิวได้ดี และลอกออกโดยไม่สร้างปัญหาใหม่ให้ผิวรอบๆแผล
4. วัสดุที่ใช้สัมผัสหรือซับแผล
ตรงนี้มีตัวเลือกมากกว่าผ้าก๊อซ และเป็นส่วนที่ควรเลือกตามสภาพแผลมากที่สุด
Sterile gauze — ผ้าก๊อซปลอดเชื้อ
เป็นวัสดุพื้นฐานที่ใช้กันแพร่หลาย ราคาจับต้องง่าย และเหมาะกับการซับเลือด น้ำเหลือง หรือใช้เป็นชั้นรอง/ชั้นซับใน dressing หลายแบบ
ก๊อซเหมาะกับแผลเล็กทั่วไปที่ต้องการวัสดุซับ หรือใช้เป็น secondary dressing เพื่อรับของเหลวจากวัสดุชั้นที่สัมผัสแผลอีกที และยังมีบทบาทในการ packing แผลบางประเภทภายใต้การดูแลที่เหมาะสม
ข้อจำกัดคือก๊อซธรรมดาสามารถแห้งติดกับพื้นแผลได้ เมื่อดึงออกอาจรบกวนเนื้อเยื่อที่กำลังสร้างใหม่ จึงไม่ใช่ตัวเลือกที่ดีนักสำหรับแผลตื้นที่กำลังสร้างผิวใหม่หรือแผลที่ต้องการลดการบาดเจ็บทุกครั้งที่เปลี่ยน dressing (อ่านเพิ่มเติม)
Non-adherent pad — แผ่นปิดแผลแบบไม่ติดแผล
เหมาะกับแผลตื้นที่ยังต้องการแผ่นซับ แต่ไม่อยากให้วัสดุติดพื้นแผล เช่น แผลถลอก แผลผิวหนังบางประเภท หรือแผลที่ต้องเปลี่ยน dressing บ่อย
จุดเด่นคือชั้นที่สัมผัสแผลถูกออกแบบมาให้ติดกับเนื้อเยื่อน้อยลง จึงช่วยลดความเจ็บและการรบกวนพื้นแผลเวลาถอดออก
Foam dressing — แผ่นโฟมซับแผล
เด่นเรื่องการดูดซับ เหมาะกับแผลที่มีน้ำเหลืองปานกลางถึงมาก และตัวโฟมยังช่วยรองรับแรงกดหรือแรงเสียดสีได้ด้วย
จึงมีประโยชน์กับแผลที่ต้องการทั้งการจัดการของเหลวและการปกป้องพื้นที่รอบ ๆ แผล โดย foam dressing มีทั้งแบบที่มีกาวในตัวและแบบที่ต้องใช้วัสดุอื่นช่วยยึด (อ่านเพิ่มเติม)
Hydrocolloid — ไฮโดรคอลลอยด์
เมื่อสัมผัสน้ำเหลือง วัสดุจะดูดซับของเหลวและเกิดเป็นเจล ช่วยสร้างสภาพแวดล้อมที่ชุ่มชื้น เหมาะกับแผลที่มีน้ำเหลืองเล็กน้อยถึงปานกลาง
หลายรุ่นมีกาวในตัวจึงใช้งานสะดวกและไม่ต้องมีชั้นยึดเพิ่ม แต่ไม่ใช่ตัวเลือกที่เหมาะกับทุกแผล โดยเฉพาะแผลที่ต้องการการประเมินการติดเชื้ออย่างใกล้ชิด (อ่านเพิ่มเติม)
Hydrogel — ไฮโดรเจล
ต่างจากวัสดุซับตรงที่หน้าที่หลักคือ ให้ความชุ่มชื้น เหมาะกับแผลที่แห้งหรือมีเนื้อเยื่อแห้ง ซึ่งต้องการเพิ่มความชื้นเพื่อให้สภาพแผลเหมาะต่อการดูแลมากขึ้น
Hydrogel บางแบบต้องมี dressing อีกชั้นปิดด้านบน จึงไม่ได้ใช้แบบเดียวกับพลาสเตอร์สำเร็จรูป และไม่ใช่ตัวเลือกหลักสำหรับแผลที่มีของเหลวมาก (อ่านเพิ่มเติม)
Alginate — แอลจิเนต
เป็นวัสดุที่ดูดซับของเหลวได้สูง เหมาะกับแผลที่มีน้ำเหลืองมาก เมื่อสัมผัสกับของเหลวจากแผลจะเกิดเป็นเจล จึงช่วยจัดการความชื้นได้ดี
ในทางกลับกัน ถ้าแผลแห้งหรือน้ำเหลืองน้อย Alginate อาจไม่เหมาะ เพราะวัสดุสามารถแห้งและติดกับพื้นแผลได้ (อ่านเพิ่มเติม)
จะเห็นว่าการ “ปิดแผล” บางครั้งไม่ได้มีของเพียงชิ้นเดียว แต่อาจประกอบด้วย ชั้นที่สัมผัสแผล + ชั้นซับของเหลว + ชั้นยึดหรือปกป้องด้านนอก ตามสิ่งที่แผลต้องการ

ขอขอบคุณภาพจาก : Wound dressings
แล้วแผลแบบไหนควรใช้อะไร?
ถ้าเป็น แผลเล็ก แผลถลอกเล็ก หรือแผลมีดบาดตื้น ๆ ที่สะอาดและมีน้ำเหลืองไม่มาก พลาสเตอร์สำเร็จรูปมักเพียงพอ
ถ้า แผลกว้างขึ้นแต่ยังเป็นแผลตื้น สามารถเลือกฟิล์มพร้อมแผ่นซับในตัว หรือเลือกวัสดุซับแยกแล้วใช้ fixation film หรือแผ่นกาวช่วยยึด แบบหลังมีข้อดีตรงที่ปรับทั้งชนิดแผ่นซับและขนาดของพื้นที่ปิดได้เอง
ถ้า แผลมีน้ำเหลืองมากขึ้น ให้คิดเรื่องความสามารถในการดูดซับก่อนเรื่องกันน้ำ อาจต้องใช้ non-adherent pad, foam หรือวัสดุที่รับของเหลวได้มากขึ้น และถ้าน้ำเหลืองมากจริง ๆ วัสดุอย่าง alginate ก็มีบทบาทมากขึ้น
แต่ถ้า แผลแห้งมาก โจทย์อาจกลับกัน คือไม่ได้ต้องการดูดของเหลวเพิ่ม แต่ต้องการรักษาหรือเติมความชุ่มชื้น เช่น hydrogel
ไม่มี dressing ชนิดเดียวที่เหมาะกับทุกแผล และระหว่างที่แผลกำลังหาย วัสดุที่เหมาะในวันแรกก็อาจไม่ใช่ตัวที่เหมาะที่สุดในอีกหนึ่งสัปดาห์ถัดมา (อ่านเพิ่มเติม)
ตำแหน่งของแผลก็มีผลกับสิ่งที่ควรเลือก
แผลที่นิ้ว เข่า ข้อเท้า หรือบริเวณข้อ ต้องเจอกับการขยับและแรงดึงมากกว่าบริเวณเรียบ ๆ จึงควรคิดเรื่องความยืดหยุ่นและการยึดติดเพิ่มขึ้น
ถ้าแผลอยู่ในจุดที่โดนน้ำหรือเหงื่อบ่อย ก็ต้องดูว่า layer ด้านนอกช่วยป้องกันความชื้นได้แค่ไหน ขณะที่คนผิวบอบบาง เด็ก ผู้สูงอายุ หรือคนที่ต้องเปลี่ยนแผลบ่อย ควรคิดถึงตอนเอา dressing ออกด้วย ไม่ใช่ดูเฉพาะว่าตอนติดแน่นแค่ไหน
การดูแลแผลจึงไม่ได้มีแค่แผลตรงกลาง ผิวที่อยู่รอบ ๆ ก็เป็นส่วนหนึ่งของการดูแลเหมือนกัน
ก่อนเลือกวัสดุปิดแผล ลองดู 4 เรื่องนี้
ไม่จำเป็นต้องจำชื่อ dressing ทุกชนิดให้ได้ แค่เริ่มจากถามว่า แผลใหญ่แค่ไหน มีน้ำเหลืองมากแค่ไหน แผลแห้งหรือชื้นเกินไป และอยู่ตรงตำแหน่งไหน
จากนั้นจึงค่อยเลือกว่าสิ่งที่ต้องการคือพลาสเตอร์ชิ้นเล็กที่พร้อมใช้ แผ่นซับที่รับของเหลวได้มากขึ้น วัสดุที่ช่วยเติมความชุ่มชื้น หรือฟิล์ม/แผ่นกาวที่ช่วยยึด dressing ให้เหมาะกับพื้นที่
แผลเล็กและตื้นจำนวนมากสามารถดูแลเองได้ แต่ถ้าแผลลึกหรืออ้ากว้าง เลือดออกมากและกดแล้วไม่หยุด มีสิ่งแปลกปลอมฝังอยู่ มีอาการชา ขยับบริเวณใกล้แผลผิดปกติ หรือเป็นแผลจากสัตว์หรือคนกัด ควรให้บุคลากรทางการแพทย์ประเมิน
เช่นเดียวกับแผลที่เริ่มแดง บวม ร้อน ปวดมากขึ้น มีหนอง หรือมีไข้ เพราะอาจเป็นสัญญาณของการติดเชื้อ และผู้ที่เป็นเบาหวาน โดยเฉพาะถ้ามีแผลบริเวณเท้า ก็ควรระมัดระวังมากกว่าแผลทั่วไป
สำหรับ Merry’s Care เราไม่ได้มองหาวัสดุปิดแผลที่ “ดีที่สุด” เพียงตัวเดียว เพราะแผลแต่ละแบบมีโจทย์ไม่เหมือนกัน สิ่งที่เราสนใจมากกว่าคือ เลือกให้เหมาะกับแผล และอย่าลืมผิวที่อยู่รอบแผลด้วย
ใน Merry’s Care เองก็มีวัสดุปิดแผลหลายประเภท ตั้งแต่พลาสเตอร์สำเร็จรูป วัสดุซับ ไปจนถึงฟิล์มและ fixation dressing สำหรับการใช้งานที่ต่างกัน บทความถัดไปเราจะพาเปิดดูทีละกลุ่มว่าแต่ละแบบต่างกันตรงไหน และถ้าจะเลือกจากของที่มีอยู่จริง ควรเริ่มดูจากอะไรบ้าง










